październik 2017
NPWtŚrCzPtS
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
293031
Panel administracyjny
Logowanie

Login:
Hasło:
Odwiedziny
Ogółem: 121626
Dzisiaj: 37
On-line: 18


PORADY

PRACA Z DZIECKIEM NIEWIDOMYM

W każdym z nas drzemie zdolność odczuwania wrażeń i wzruszeń, których ludzkość doświadczała od wieków. Każdy człowiek ma podświadomie w pamięci zieloną ziemię
i szemrzące wody, więc ani ślepota, ani głuchota nie mogą pozbawić go tego poniekąd siódmego zmysłu- duchowego zmysłu, który jednocześnie  widzi, słyszy, czuje.”
Helen Keller Adams
Praca z dzieckiem niewidomym w wieku przedszkolnym
    Zdolność widzenia ma ogromne znaczenie dla każdego człowieka, a szczególnie dla dziecka- ma ona bowiem zasadniczy wpływ na jego rozwój, to wzrok pozwala dziecku poznawać otaczającą go rzeczywistość: przedmioty, osoby i zjawiska. Zmysł ten jest głównym źródłem pozyskiwania przez dziecko informacji oraz podstawą umożliwiającą wykonywanie różnych czynności praktycznych, ponieważ pełni funkcje orientacyjną, kierującą oraz kontrolującą poprawność przebiegu tych czynności. Wzrok ma duże znaczenie także dla orientowania się w przestrzeni, w związku z tym małe niewidome dzieci potrzebują wsparcia dorosłych w poznawaniu rzeczywistości oraz odpowiedniego treningu
w samodzielnym, bezpiecznym w niej funkcjonowaniu. Trening ten wiąże się często
ze sterowaniem działaniami i aktywnością dziecka, a nawet jego zależnością od nauczycieli czy rehabilitantów. Celem działań edukacyjno-rehabilitacyjnych jest bowiem wyposażenie niewidomego ucznia we wszystkie umiejętności, dzięki którym stanie się samodzielnym człowiekiem.
    Niemniej jednak należy pamiętać, iż dziecko z uszkodzonym wzrokiem pomimo,
że wymaga szczególnej pomocy ze strony zarówno rodziców, jak i specjalistów, przechodzi kolejne etapy rozwoju tak jak każde inne dziecko. Dlatego też głównym zadaniem tychże osób nie jest zmiana otaczającej dziecko rzeczywistości, lecz udzielenie mu pomocy
w pokonywaniu trudności pojawiających się na kolejnych etapach jego rozwoju.
    Kluczową rolę odgrywa w tym zakresie edukacja przedszkolna, dzięki której dzieci
z niepełnosprawnością wzrokową mają możliwość nabywania doświadczeń mających decydujący wpływ na rozwój ich umiejętności społecznych, powodzenie w nauce szkolnej oraz możliwie najwyższego stopnia niezależności w samodzielnym życiu. Warty zaznaczenia jest także fakt, iż dzieci niewidome nie są stymulowane tak, jak dzieci widzące, dlatego niezwykle istotne jest stworzenie odpowiedniego indywidualnego programu edukacyjno- terapeutycznego realizowanego przez tyflopedagoga. Działania podejmowane wobec dzieci niewidomych przez nauczycieli- tyflopedagogów mają na celu:
1.    Wspomaganie wszechstronnego rozwoju dziecka w celu zapewnienia mu lepszych szans edukacyjnych;
2.    Stworzenie dzieciom warunków do harmonijnego rozwoju we wszystkich obszarach oraz nabycia umiejętności, których nie osiągnęłoby samo, bez celowych, zaplanowanych, przemyślanych i skoordynowanych działań poszczególnych specjalistów;
3.    Kształtowanie wśród dzieci pozytywnego nastawienia do zdobywania wiedzy
i uczenia się poprzez realizację zadań w formie zabawy i praktycznych działań;
4.    Rozwijanie u dzieci aktywnej postawy w poznawaniu świata poprzez wskazanie
im i ich rodzicom kompetentnej wiedzy oraz sposobów kompensacji braku wzroku poprzez pozostałe zmysły;
5.    Przygotowanie dzieci do podjęcia nauki w szkole, tak aby mogły one osiągnąć sukcesy porównywalne do swoich rówieśników w pełni posługujących się wzrokiem;
6.    Eliminowanie niepożądanych konsekwencji niepełnosprawności wzrokowej
w obszarach: funkcjonowania poznawczego, społecznego, emocjonalnego oraz
w zakresie samodzielności;
7.    Wsparcie i odciążenie rodziców w realizacji ich wyjątkowo trudnej roli rodzica
i edukatora swojego niepełnosprawnego dziecka.
Podobnie jak w przypadku dzieci w pełni posługujących się wzrokiem, u dzieci niewidomych nacisk kładzie się na rozwijanie: sfery werbalnej i kompetencji komunikacyjnych, wspomaganie właściwego rozwoju sfery społeczno- emocjonalnej, kształtowanie umiejętności wykorzystywania informacji płynących ze wszystkich zmysłów, kształtowanie sprawności w zakresie samoobsługi, wychowanie estetyczne oraz rozwijanie orientacji przestrzennej. Dodatkowego omówienia wymaga także kwestia przygotowania dziecka do rozpoczęcia nauki czytania i pisania oraz umiejętności samodzielnego poruszania się.
Rozwój sfery werbalnej opiera się zarówno na dbałości o to, aby dziecko właściwie
i w pełni rozumiało pojęcia, którymi się posługuje, jak również na wzbogacaniu posiadanego przez dziecko zasobu słownictwa. W pracy z dzieckiem niewidomym nauczyciele szczególną uwagę muszą zwrócić na poznawanie pojęć, których wyjaśnienie nie może być oparte
na bezpośrednim kontakcie z określonym obiektem np. nazw kolorów, przedmiotów bardzo odległych czy niebezpiecznych. Ważne jest wówczas stosowanie różnego rodzaju modeli, pomocy, miniatur oraz analogii do wrażeń odbieranych innymi zmysłami np. światło można porównać z ciepłem, a ciemność z zimnem itp.  Natomiast wzbogacanie słownictwa oraz usprawnianie narządu mowy obejmuje takie same aspekty jak  przypadku dzieci widzących
tj. dbałość o poprawną wymowę, wdrażanie do uważnego słuchania bajek, opowiadań, wierszy, piosenek oraz innych osób, wdrażanie do poprawnego wypowiadania się pod względem gramatycznym, ćwiczenia pamięciowego opanowywania treści piosenek i wierszy, kształtowanie właściwej postawy podczas mówienia (dzieci niewidome należy uczyć odwracania się w kierunku rozmówcy, odpowiedniej postawy ciała podczas mówienia).
Wspomaganie właściwego rozwoju społeczno- emocjonalnego u dzieci niewidomych, poza wdrażaniem do przestrzegania ogólnych zasad społecznych, rozwijaniem umiejętności właściwego radzenia sobie z emocjami, kształtowaniem właściwej samooceny, obejmuje także pracę nad zmianą zachowań utrudniających społeczna akceptację dziecka niewidomego. Do tej kategorii zachowań u dzieci niewidomych zaliczamy blindyzmy. Są to formy zachowania się niewidomych przejawiające się w wykonywaniu pewnych niepotrzebnych, bezcelowych ruchów lub czynności, np. kołysanie się, potrząsanie głową, kręcenie się
w kółko, wyciąganie rąk do przodu. Są one wyrazem kompensacji wzroku i służą zaspokojeniu potrzeby ruchu oraz stanowią pewną formę rozładowania psychoruchowego. Biorąc pod uwagę przyczynę ich występowania nie mogą one być traktowane jako złe- nieakceptowane. Niemniej jednak geneza tego zjawiska jest często mniej istotna niż społeczna percepcja tego rodzaju zachowań. Niekorzystny odbiór społeczny pociąga za sobą konieczność modyfikowania i zastępowania tych zachowań poprzez pokazanie dziecku pewnych alternatywnych form zachowania się np. dziecko kręcące się zwykle wokół własnej osi powinno mieć możliwość realizacji tego rodzaju ruchu np. na fotelu obrotowym. Zasadniczo można stwierdzić, iż wskazane wyżej zjawisko stanowi jedyną istotną różnicę
w kształtowaniu dojrzałości społeczno- emocjonalnej u dziecka w wieku przedszkolnym. Dzieci niewidome podobnie jak dzieci widzące należy zachęcać do udziału w zabawach
i grach zespołowych, rozwijać postawy prospołeczne, kształtować postawę współdziałania
w sytuacjach zadaniowych, rozwijać empatię oraz stwarzać okazję do doświadczania sukcesów oraz porażek.
Równie ważnym zagadnieniem w edukacji małego niewidomego dziecka jest rozwijanie
u niego zdolności do korzystania z bodźców płynących z różnych zmysłów i integrowania ich w celu uzyskania określonych informacji na temat danego przedmiotu, osoby czy zjawiska. Mając na uwadze  konieczną w tym okresie symulację zmysłów należy pamiętać, iż osoba niewidoma nie rodzi się z „udoskonalonymi” zmysłami. Każda umiejętność  wymaga długich i systematycznych ćwiczeń. Dlatego w okresie przedszkolnym dziecku należy stwarzać jak najwięcej okazji do wielozmysłowego poznania otaczającej rzeczywistości. Konieczne jest oddziaływanie na zmysł:
•    dotyku- celem tych działań jest przede wszystkim pobudzenie wrażliwości opuszków palców oraz sprawnego manipulowania dłońmi, dla integrowania wrażeń dotykowych z płynącymi od innych zmysłów,
•    słuchu- celem ćwiczeń angażujących zmysł słuchu jest usprawnianie koordynacji wzrokowo- ruchowej oraz analizy i syntezy dźwięków z otoczenia,
•    węchu- działania oddziaływujące na zmysł węchu są istotne w związku
z możliwością wykorzystania informacji węchowych w orientacji przestrzennej,
•    smaku- ćwiczenia tego zmysłu mają istotne znaczenie dla kształtowania samodzielności dzieci w późniejszych okresach.
Jednym ze wskazanych wcześniej obszarów objętych oddziaływaniami rewalidacyjno- wychowawczymi jest samodzielność oraz umiejętności samoobsługowe niewidomego dziecka w wieku przedszkolnym. Z uwagi na to, że kształtowanie umiejętności wykonywania czynności nie może odbywać się u dzieci niewidomych w oparciu o metody wizualne (mechanizm naśladownictwa), opracowano dla nich kilka metod alternatywnych, bezwzrokowych. Stosowane metody różnią się w zależności od wieku dziecka niewidomego. W początkowym okresie życia dziecka stosuje się metody dotykowo-kinestetyczne. Następnie stopniowo włączane są metody werbalne, a więc słowny opis i instrukcję słowną. Początkowo oba rodzaje metod stosowane są łącznie. W wieku przedszkolnym najczęściej zalecaną metodą przez tyflopedagogów jest tzw. metoda „ręka nad ręką”. Polega ona na tym, że rodzic, nauczyciel, terapeuta:
•    sadza dziecko niewidome na kolanach lub staje za nim, nakładając i chwytając ręce dziecka swoimi rękoma;
•    inicjuje wykonanie czynności, prowadząc ręce dziecka w kierunku przedmiotu, aby mogło go chwycić i poznać,
•    trzymając ręce dziecka pokazuje kolejność wykonywania ruchów, aż do osiągnięcia zamierzonego celu - wykonania całej czynności.
Warto podkreślić, iż w zakresie czynności życia codziennego dzieci niewidome
są w stanie realizować większość działań z podobnym rezultatem co ich widzący rówieśnicy.
    Okres edukacji przedszkolnej jest także okresem, w którym należy przystąpić
do rozwijania niezależności dziecka w zakresie orientacji przestrzennej oraz samodzielnego poruszania się. Naukę zmierzającą do nabycia tych kompetencji się rozpoczynają ćwiczenia: poznawania schematu własnego ciała, utrwalania pojęć określających relacje przestrzenne, umiejętności korzystania z informacji płynących z innych zmysłów. Wdrażanie
do samodzielnego poruszania się dziecka niewidomego obejmuje: naukę stosowania technik ochronnych, naukę trzymania i posługiwania się białą laską ( początkowo zastępuje się
ją kijem, prelaską, piłka rehabilitacyjną lub hula- hop), naukę chodzenia z przewodnikiem, naukę rozpoznawania podłoża- najpierw dotykowo stopą a następnie laską oraz korzystania
z punktów orientacyjnych- charakterystycznych elementów ułatwiających określenie własnego położenia. Należy jednak pamiętać, iż w okresie przedszkolnym dziecko dopiero rozpoczyna naukę samodzielnego poruszania się, która jest doskonalona przez wiele kolejnych lat. Ćwiczenia na tym etapie mają charakter wprowadzający i systematyzujący- mają pokazać dziecku pozytywne aspekty nabywania tych umiejętności oraz zachęcić
do aktywnego wysiłku w nabywaniu tych umiejętności. Nie należy zatem wymagać
od dziecka, że opanuje ono te umiejętności w zadawalającym zakresie do momentu opuszczenia murów przedszkola. Co więcej aspekt ten należy traktować bardzo indywidualnie, podobnie jak w przypadku innych czynności.
Jak już wspomniano brak wzroku sprawia, że czynnikiem mającym zasadnicze znaczenie w uczeniu się niewidomego dziecka ma prawidłowo rozwinięty zmysł dotyku.
To dzięki niemu dziecko nabywa umiejętność posługiwania się pismem punkowym. Nauka pisma Braille'a odbywa się w przedszkolu poprzez wprowadzanie nie tylko ćwiczeń rozwijających percepcję dotykową, ale także dzięki aranżowaniu sytuacji oswajania z pismem punktowym. Jednym z tradycyjnych programów stosowanych na etapie edukacji przedszkolnej jest Rozwojowy Program Percepcji Dotykowej i Rozpoznawania Liter Brajlowskich. Ćwiczenia wstępne pozwalają usprawniać lekki dotyk oraz orientację w małej przestrzeni. Lekcje początkowe pozwalają na ćwiczenie porównywania graficznych symboli liter. Dzięki pracy rewalidacyjnej z tym Programem dziecko niewidome przed rozpoczęciem systematycznej nauki czytania i pisania potrafi: odszukiwać linie, liczyć je, określać ich położenie względem siebie, sprawnie przesuwać palce z jednego wiersza do następnego, poprawnie odszukiwać początek i koniec każdego wiersza. Należy jednak pamiętać, iż praca
z Programem musi być poprzedzona i uzupełniana ćwiczeniami z zakresu rozmieszczania
i właściwego lokalizowania punktów w obrębie sześciopunktu. Dziecko manipulując
na różnych modelach poznaje układy punktów. W trakcie tych praktycznych ćwiczeń stopniowo zmniejsza się model sześciopunktu aż do wielkości standardowych liter brajlowskich. Dziecko kończąc etap edukacji przedszkolnej powinno umieć prawidłowo lokalizować punkty w obrębie sześciopunktu, dostrzegać różnicę między znakami, ma także opanowana umiejętność różnicowania poszczególnych znaków brajlowskich i jest gotowe
do rozpoczęcia systematycznej nauki czytania i pisania.
Podsumowując głównym celem, któremu podporządkowana jest edukacja dziecka niewidomego jest wspomaganie go w dążeniu do niezależności od innych, zdolności
do samorealizacji, wdrażanie do odpowiedzialności, a także do dawania sobie rady
w dorosłym życiu. Dlatego też praca terapeutyczna staje się procesem rozumienia niepełnosprawnego dziecka- odkrywaniem jego mocnych stron, tego co potrafi, zauważaniem niepowodzeń i udzielaniem wsparcia dla przezwyciężania trudności.
Omówione w powyższym artykule zalecenia staram się realizować w swojej pracy
z dzieckiem niewidomym, które uczęszcza drugi rok do Publicznego Przedszkola nr 21.
Opracowała mgr Magdalena Uba
Bibliografia:
1.    Doroszewska J. (1989) Pedagogika specjalna.
2.    Jakubowski S.(2001) Poradnik dydaktyczny dla nauczycieli realizujących podstawę programową w zakresie szkoły podstawowej i gimnazjum z uczniami niewidomymi
i słabo widzącymi.
3.    Paplińska M. (2008) Poznawanie pisma Braille'a przez niewidome dziecko - klucz
do niezależności (w:) W:  Pilecka Wł., Bidziński K., Pietrzkiewicz M. (red.)
O poznawaniu siebie i świata przez dziecko ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
4.    Szuman W. (1961) Wychowanie niewidomego dziecka.
5.    Śmiechowska- Petrovskij E.(2013) Strategie integracyjne i kooperacyjne w procesie integracji społecznej uczniów z dysfunkcją wzroku w szkołach ogólnodostępnych
i integracyjnych.
6.    Walczak G. (red.) (1995) Problemy wczesnej rehabilitacji niewidomych i słabo widzących.


powrót





Optymalizacja dla Mozilla Firefox 2.0 - 1024 x 768                 Projekt: _DM_